تارنمای ارتباطات و فرهنگ




     


مسجد تاریخانه اولین بنای اسلامی در ایران
مسجد تاریخانه مسجد تاریخی صد دروازه ( دامغان ) شهر "صد دروازه" که به زبان یونانی به آن "هکتام پلیس" می گفتند طبق تحقیقات "کریستین سن" دانمارکی دو قرن پایتخت شاهان اشکانی بوده است ( پایتخت اشک سوم و تیرداد اشکانی ) .فردوسی در شاهنامه ، دامغان را شهری با عظمت توصیف کرده ، شهری که کیخسرو و سپاهیانش در بازگشتن از توران به ایران یک هفته در آنجا پذیرایی شدند: و ز آنجا سوی دامغان برکشید همــه راه درّ و درم گـستریــد به یـک هفته آنجـا بیاسود شاه همان دید پیلان و اسب و سپاه اسکندر مقدونی هم در سال 330 ق.م چند روزی در دامغان بوده و داریوش سوم را در این شهر به قتل رسانده است. نوشته اند که 400 سال پیش از میلاد جمعی از " مغان" ( آتش پرستان) در مسیر رود مـوسوم به "چشمه علی" سکنی گزیدند و به علت سکونت آنان آن جا را "ده مغان" نامیدند . بعدها به مرور زمان و تغییراتی که در استعمال لغات پدید آمد با تبدیل " ه" به "الف" دامغان نامیده شد . مسجد تاریخانه دامغان ، اولین و قدیمی ترین بنای اسلامی در ایران است. تاریخانه ترکیبی از لفظ ترکی « تاری » ( خدا ) و « خانه » فارسی است و به معنی « خــدای خـانه ». عده ای بر این باورند که این مسجد قبلا آتشکده بوده (در واقع مسجد روی آتشکده بنا شده است) و پس از تسلط اعراب آن را « ناری خانه » ( آتش خانه ) خوانده اند و سپس به تاریخانه معروف شده است . نویسنده « مراه البلدان » دستور ساخت تاریخانه را به امیرالمومنین علی علیه السلام نسبت داده است . "محمـد کریم پیـــرنیا " تاریخ ساخت آن را حدود 150 ه.ق می داند . « آندره گدار » باستان شناس فرانسوی ضمن ارائه رساله ای مفصل سبک معماری مسجد تاریخانه را سبک دوره ساسانی می داند و متذکر می شود که در ساخت مسجد تاریخانه تمام اشکال معماری ، ایرانی خالص است و حتا در به کار بردن مصالح ، همان مصالح به کار رفته در معماری ساسانی یعنی آجر ، خشت و گچ و چوب می باشد . در نتیجه تاریخ ساخت این بنا به اواسط قرن دوم هجری به زمان جلوس اولین خلیفه ی عباسی « سفاح » در سال 132 ه.ق و سلطنت هارون الرشید ( 193- 170 ه.ق ) بر می گردد. مسجد تاریخانه را « مسجد چهل ستون » هم می نامند و این نه به معنی داشتن چهل ستون در این مسجد است بلکه به خاطر ستون های متعدد در آن می باشد . در بنا، مساجد به دو دسته تقسیم می شوند : 1. مساجدی که با نقشه و طرح ساده ، معروف به طرح عربی ساخته شده اند . 2. مساجدی که به سبک و شیوه معماری اصیل ایرانی بنا گردیده اند . مهم ترین و برگزیده ترین نمونه موجود از مساجد دسته اول ، مسجد تاریخانه دامغان است که شیوه ساختمانی آن عربی و ساده است یعنی از حیث نقشه بیگانه از ایران می باشد اما طرز ساختمان ستون ها و نکاتی که در آجر کاری آن ها به کار بسته اند و در شکل ساختمان ، هیچ چیز نیست که ایرانی خالص نباشد حتا می توان گفت در این بنا تمام اجزا متعلق به معماری زمان ساسانیان می باشد . این مسجد مشخص می کند که مساجد ایران ، گذشته از نقشه چه چیزهای دیگری از اعراب پذیرفته است. پلان این مسجد عبارت است از یک حیاط مربع شکل که در سمت قبله ، یک تالار و شبستان بزرگ قرار دارد و در سه سمت دیگر ، ردیفی از رواق ها ساخته شده اند . ارتفاع کنونی مناره این مسجد تاریخی 26 متر است که 86 پله دارد و بدون سکو از زمین بالا رفته است و در قرن پنجم بعد از تخریب مناره اصلی ساخته شده است. این بنای تاریخی ـ اسلامی چیزی نیست جز دیوارها و طاق های خشتی با مقدار کمی آجر و چوب که بدون پی بنا گردیده است ؛ از این حیث تاریخانه قطعا یکی از محقرترین بناهای عالم است . نقشه ی این مسجد ساده ترین و خالص ترین و حتا می توان گفت علمی ترین نقشه از مساجد صدر اسلام است که به واسطه ی حسن استعمال مصالح محقر ، تا زمان ما باقی مانده و به واسطه ی توازون تناسبات هنوز هم یکی از بناهای با شکوه اسلام است .

نوشته شده توسط فاطمه امیراحمدی در ۱۳٩٠/۱/٢٥ ساعت ۱٢:۳۱ ‎ب.ظ